Ирон фынджы нысаниуӕг
22.03.2023 Ирон фынг у хъомылады скъола, уымӕн ӕмӕ мах фынджы 'гъдӕуттӕ иннӕ адӕмыхӕттыты фынджы 'гъдӕутты хуызӕн не сты. Куывды дӕр ӕмӕ ӕндӕр цины хъуыддаджы дӕр фынгыл бадт фӕнды стыр уӕд, фӕнды гыццыл — йӕ фӕтк ӕмӕ йе 'гъдӕуттӕ сты иу-хуызон. Зӕгъӕм, кӕд амал ӕмӕ гӕнӕн ис, уӕд Хуыцау, зӕдтӕ ӕмӕ дауджытӕм кувгӕйӕ хистӕры 'ргом здӕхт вӕййы хурыскӕсӕнмӕ. Абон дӕр уыцы фӕтк цӕры. Циндзинады фынгтӕ рарӕнхъ кӕнынц ныгуылӕнӕй скӕсӕнырдӕм — фынджы бадты хистӕры 'ргом хъуамӕ уа скӕсӕнмӕ. Уый гӕнӕн куы нӕ уа, уӕд та цӕгатӕй хуссарырдӕм.
Арӕх фарстӕуы: фынгӕвӕрд хӕдзары куы уа, уӕд та куыд кӕнгӕ у? Ацы фарстӕн дзуапп ис Хӕуытаты Къостайы чиныг «Уӕздандзинады гуырӕнтӕ»-йы: «Фынгӕвӕрд хӕдзары куы вӕййы, уӕд хистӕрӕн йе 'ргом хъуамӕ уа хӕдзары артдзӕсты 'рдӕм. Ахӕм бадты фӕтк Ирмӕ ис незамантӕй абонмӕ, йӕ мидис та ӕвӕрд ис Хуыцауы зӕрин фӕлгонц ӕвдисӕг хъузон, цардудӕн фарнхӕссӕг Хурмӕ ӕргомздӕхтӕй табу кӕнын. Артдзӕстмӕ (артмӕ) та кувӕг йе 'ргом саразы, уымӕн ӕмӕ арт йӕхӕдӕг у хурӕй рацӕугӕ ӕмӕ Хуры (Хуыцауы) фарнхӕссӕг чысыл хай».
Чындзхаст, чызгӕрвыст, куывд ӕмӕ иннӕ стыр иу-мӕйаг цины хъуыддӕгты (афтӕ марды кӕндты дӕр) сылгоймӕгтӕ ӕмӕ нӕлгоймӕгтӕ бадынц хицӕнӕй, фӕлӕ сӕ фынджы 'гъдӕуттӕ сты иухуызон. Уымӕн ӕмӕ нӕ адӕмы цины хъуыддӕгтӕ ӕмӕ марды кӕндтӕ иууылдӕр баст сты ирон дины уырнындзи- нӕдтимӕ. Уымӕ гӕсгӕ ирон фынг канд минас ӕмӕ хъӕлдзӕгдзинад нӕу, фӕлӕ ма Хуыцаумӕ табугӕнӕн кувӕнуат ӕмӕ адӕммӕ Хуыцауы фарнхӕссӕг скъола.
Ирон фынгыл алкӕмӕн дӕр ис йӕхи бынат. Фӕлӕ дзы сӕйрагдӕр у хистӕр. Фылдӕр хатт хӕдзарвӕндаг ӕмӕ мыггаг хистӕрӕн бацагурынц сыхбӕсты (хъӕубӕсты) кадджындӕр ӕмӕ карджындӕр адӕймӕгтӕй иуы. Уый ууыл дзурӕг у, ӕмӕ ирон адӕммӕ фыдӕй-фыртмӕ сыхаг (хъӕуккаг) кадджын уыдис. Уый та у уӕздандзинады бӕрӕггӕнӕн.
Алы сыхы ӕмӕ хъӕуы дӕр ацӕргӕ адӕм бирӕ ис, уыдоны ӕвзӕр рахонӕн дӕр нӕй. Фӕлӕ зӕрдыл дарын хъӕуы иу хъуыддаг: кардзыд нӕлгоймӕгтӕ ӕмӕ сылгоймӕгтӕ сеппӕт нӕ арӕхсынц кувынмӕ ӕмӕ фынджы 'гъдау хӕссынмӕ. Уый та уымӕн у, ӕмӕ сӕ ӕрыгонӕй нӕ лӕууыдысты уырдыг хистӕрты цур, нӕ сахуыр сты, нӕ алӕмӕты 'гъдӕуттӕ куыд аразгӕ сты, ууыл.
Фыдӕлтӕй куыд баззад, уымӕ гӕсгӕ ӕрмӕстдӕр бадты хистӕртӕ бакувынц, батабу кӕнынц Хуыцау, зӕдтӕ ӕмӕ дауджытӕм хӕдзарвӕндаг ӕмӕ мыггаджы номӕй. Уымӕ гӕсгӕ алы фынджы бадты чъирикувджытӕ дӕр хъуамӕ уой рӕстуд адӕймӕгтӕ, йӕ дзыхы ныхасы фарн кӕмӕн уа, ахӕмтӕ. Чъирикувӕг хъуамӕ уа карджын ӕмӕ арӕхстджын, дзырддзӕугӕ ӕмӕ сыгъдӕгзӕрдӕ, ӕгъдӕуттӕ хорз зонӕг ӕмӕ Хуыцаумӕ кувӕг, ӕууӕнкджын ӕмӕ ныфсхаст нӕлгоймаг, сылгоймӕгты бадты та — сылгоймаг.
Ирон фынг фидауы ӕмӕ хицӕн кӕны сӕр ӕмӕ бӕрзӕйӕ. Уыдон фынгыл не сты, зӕгъгӕ, уӕд нӕм фынг фӕзыны афтид. Фынгыл куы уой сӕр ӕмӕ бӕрзӕй, уӕд алчидӕр базондзӕн, ирон фынг кӕй у, уый. Мӕнӕ куыд фыссы Цгъойты Хазби йӕ чиныг «ӕгъдау — царды мидис»-ы: «…Цины фынгыл ӕртӕ ӕртӕдзыхоны кӕнӕ ӕртӕ хӕбизджыны дӕле сӕр рахизырдыгӕй, бӕрзӕй галиуварс, сӕ уӕлӕ ма сын ӕрӕвӕрӕм уӕн. ӕмӕ уыдон дӕр баӕртӕ вӕййынц. ӕртӕдзы-хонты кӕнӕ уӕливыхты сӕр хистӕртӕн ӕрцӕттӕ кӕнынц кусарты базыг, ӕртӕ фӕрсчы ӕмӕ раззаг хуылфыдзаумӕттӕй физонӕг. Афтӕмӕй бавӕййынц фараст — ӕртӕ ӕртӕдзыхоны — ирон адӕмы стъалыйы тигътау фараст. Нымӕцтӕ ӕртӕ, авд ӕмӕ фараст ирон адӕммӕ сты табуйаг. Хъус кӕнӕм ӕртӕ дихы, ӕртӕдзыхонтӕн сӕ ном — сӕ уӕлӕ, акӕнӕм сӕ авд дихы, иумӕ аразынц кувгӕйӕ ирон фарасттигъон стъалы. Хӕбизджынтӕ та фараст дихы кӕнӕм».