Мадӕлон ӕвзаг — сӕууон хуры скаст
15.03.2023 Кадджын уавӕры сбӕрӕг кодтой мадӕлон ӕвзӕгты ӕппӕтдунеон бон Елхоты фыццӕгӕм астӕуккаг скъолайы. 5-9 кълӕсты ахуырдзаутӕ сӕ хъомылгӕнджытимӕ бацӕттӕ кодтой зӕрдӕмӕдзӕугӕ мадзал.
Уыцы бӕрӕгбоны сӕмбӕлдысты уазджытӕ: Цӕгат Ирыстоны ахуырады ӕмӕ зонады министры хӕдивӕг Дзанайты Марк, ӕппӕтдунеон ӕхсӕнадон змӕлд «Иры Стыр Ныхас»-ы Кировы районы хайады уынаффӕдоны сӕрдар Къубалты Солтан, йӕ хӕдивӕг Бычерахты Мир, Кировы районы ахуырады управленийы бӕрнон кусджытӕ Зорттаты Светланӕ ӕмӕ Битарты Оксанӕ, районы скъолаты ирон ӕвзаджы ахуыргӕнджытӕ. ӕгасцуай сын загъта ахуырадон уагдоны сӕргълӕууӕг Хъуысаты Ларисӕ.
…ӕрдз йӕ ӕнусон фӕндӕгтыл цы хӕзнатӕ фембырд кодта, уыдон адӕймагыл бафӕдзӕхста. Адӕймаг ссардта дӕгъӕл ӕрдзы зӕрдӕмӕ. Байгом ын кодта йӕ минмырон къӕбицы дуӕрттӕ ӕмӕ дзы рахаста ӕвзӕгты ӕргъом. ӕвзӕгтӕ — дзурынӕн, ӕвзӕгтӕ — бастдзинады фӕрӕзӕн, ӕвзӕгтӕ — фӕлтӕртӕн ӕвидигӕ лӕварӕн. Уыцы хуынӕй алӕмӕты хай ӕрхаудта Иры дзыллӕмӕ дӕр. Ирон ӕвзаг Нарты бӕстӕйӕ ӕрхастой нӕ фыдӕлтӕ. Куывтой йыл уӕлӕрвтӕм, ард ыл хордтой сау зӕхх ӕмӕ ӕмгары номӕй…
Мадзалы сӕйраг хъуыды — мадӕлон ӕвзаг алкӕмӕн дӕр у зынаргъ. Айгъай, поэты загъдау:
Ирон ныхас — цӕугӕ кадӕг,
Нӕ фӕндагыл — ӕрвгъуыз суадон,
Ирон ӕвзаг, ирон зарӕг —
Нӕ фарны сӕр, нӕ хӕзнадон…
Дзанайты Марк йӕ раныхасы стыр бузныг загъта скъоладзаутӕн ӕмӕ сӕ ахуыргӕнджытӕн, нӕ мадӕлон ӕвзагыл афтӕ ӕнувыд кӕй сты, уый тыххӕй. Мадзал цыдис сылгоймӕгты ӕппӕтдунеон боны хӕд размӕ, ӕмӕ сын уыцы бӕрӕгбонимӕ дӕр раарфӕ кодта. Министры хӕдивӕг ма радзырдта, ахуырады цы ивддзинӕдтӕ хъуамӕ ӕрцӕуа, уыдӕтты тыххӕй, стӕй кӕй фӕзындзысты ахуыргӕнӕн чингуытӕ ног редакцигондӕй.
— Нӕ адӕмы фидӕн сымах стут, нӕ зынаргъ кӕстӕртӕ, — загъта Къубалты Солтан. — Нӕ райсом та рӕсугъддӕр цӕмӕй уа, уый тыххӕй ма рох кӕнут, алы адӕймагӕн дӕр йӕ зӕрдӕйӕн ахсджиагдӕр цы хорздзинӕдтӕ сты, уыдон: Райгуырӕн бӕстӕ, ныййарӕг мад, мадӕлон ӕвзаг. Царды уӕрӕх фӕндагмӕ куы рахизат, уӕд хъуамӕ уӕ зӕрдыл кӕддӕриддӕр дарат уӕ бинонты, уӕ мыггаджы, уӕ хъӕубӕсты, нӕ уарзон Ирыстон. Ирон ӕвзаджы тыххӕй уын ӕрхӕсдзынӕн иу хабар. Цӕвиттон, цӕрынц Мӕскуыйы Елхотӕй рацӕугӕ ирон бинонтӕ. Фыд ӕмӕ мад — ахуыргонд, сӕ ирон ныхас, поэт Ходы Камалы загъдау, хъуысы ӕхсӕры къӕрццау. О, фӕлӕ сӕ цотӕй иу ӕппындӕр нӕ дзуры мадӕлон ӕвзагыл. Ивгъуыд фӕззӕг, скъола фӕуыны фӕстӕ, ахуыр кӕнынмӕ бацыд фӕсарӕйнаг ӕвзӕгты институтмӕ. Иу заман ӕй профессор фӕрсы: «Кӕцон дӕ, дӕ мыггаг ӕмӕ номмӕ гӕсгӕ уырыссаг нӕ дӕ». «Ирон дӕн», — дзуапп радта лӕппу. «ӕмӕ иронау дзурыс?», — фӕрсы та йӕ ахуыргӕнӕг. «Нӕ зонын иронау», — басаст не 'мзӕххон. «Уый та куыд, Англисы, Францы ӕмӕ ма ӕндӕр рӕтты сӕрмагонд институттӕ наукон ӕгъдауӕй куы ахуыр кӕнынц ирон ӕвзаг, куыд зӕххы къорийыл ӕппӕты рагондӕр, афтӕ, уӕд ды дӕ мадӕлон ӕвзагыл цӕмӕн суӕлхох дӕ!»
Профессоры уыцы уайдзӕфтӕ йӕ зӕрдӕмӕ бахъардтой лӕппуйӕн ӕмӕ бавнӕлдта ирон ӕвзаг ахуыр кӕнынмӕ.
— Нӕ фыдӕлтӕй нын хорзӕй цы баззад, уыдон сты ирон ӕвзаг, ирон фарн ӕмӕ нӕ диссаджы ӕгъдӕуттӕ, — дзырдта йӕ раныхасы Бычерахты Мир. — Уыдон сты не стырдӕр исбон ӕмӕ сӕ цӕсты гагуыйау хъӕуы хъахъхъӕнын. Сымахмӕ кӕй ис ӕгъдау, уый мах банкъардтам абон нӕ фыццаг ӕрбакъахдзӕфӕй ацы бӕстыхаймӕ. Арфӕгонд уӕнт уӕ ныййарджытӕ, уӕ туджы уын ирондзинад чи бауагъта, бузныг уӕ ахуыргӕнджытӕй, мадӕлон ӕвзагмӕ уарзондзинад уын уӕ зӕрдӕты чи гуырын кӕны. Махӕн, хистӕртӕн, тынг ӕхсызгон у абон ам уӕвын.
Скъоладзаутӕ ма ӕрымысыдысты, ирон ӕв-загӕн удуӕлдай лӕггад чи бакодта ӕмӕ кӕны, уыдоны нӕмттӕ: ӕлборты Барысби, Гӕбӕраты Никъала, Абайты Васо, Тахъазты Харум, Джыккайты Шамил, Гуыриаты Тамерлан, Хозиты Барис, Агънаты ӕхсар, Куыдзойты Анжелӕ ӕмӕ ма бирӕтӕ. Уыдонимӕ сӕ рӕстӕджы уӕрӕсейаг стыр ахуыргӕндтӕ Шегрен ӕмӕ Миллер, кӕцытӕ иттӕг хорз сахуыр кодтой йӕ фыццаг грамматикӕ.
Ахуыргӕнӕг Гӕззаты Ритӕйы разамындӕй ахуырдзаутӕ радзырдтой ирон фысджытӕ Цӕрукъаты Алыксандр, Хостыхъоты Зинӕ, Галуанты Людмилӕ, Къадзаты Станислав, Дарчиты Дауыт ӕмӕ иннӕты ӕмдзӕвгӕтӕ. Срӕсугъд кодтой мадзал ӕмдзӕвгӕтӕй Кодзырты Марат, Хӕбӕлаты Давид, Лелашвили Дианӕ, Гобозты Зӕри-нӕ, Бететы Альбинӕ, Гергиты Геор. Сӕ арӕхстдзинад равдыстой районы культурӕйы Хӕдзары инструменталон ансамблы ӕрыгон музыканттӕ (сӕ аивадон разамонджытӕ — Реуазты Алан ӕмӕ Бицъоты Аслан).
Уыцы бон ма ацыд 11-ӕм къласы гом урок «Сӕрыстыр дӕн мӕ мадӕлон ӕвзагӕй», кӕцы бацӕттӕ кодта педагог Хъуылымбегты Зӕлинӕ.
Бахатыр мын кӕнӕнт, кӕй кой не скодтон, уыдон. Бирӕ уыдысты, сӕ аив дзырдӕй, зард ӕмӕ кафтӕй мадзалы архайджыты зӕрдӕтӕ чи барухс кодта, уыцы скъоладзаутӕ. Бузныг сеппӕтӕн дӕр!
КЪУБАЛТЫ Аркади,
Уӕрӕсейы журналистты Цӕдисы уӕнг.
Авторы ист къамтӕ.